Taigazine

MINDFULNESS EN STRESSREDUCTIE

Wanneer we het hebben over “stress”, beseffen we eigenlijk niet dat we te maken hebben met een verschijnsel dat de basis vormt voor onze adaptieve en overlevingsmogelijkheden.

Het woord “stress” zelf kunnen we in twee betekenissen gebruiken.

Enerzijds verwijzen we naar een uitwendige toestand, bv. “er hangt hier stress…) anderzijds verwijzen we naar een toestand van ons organisme (ik voel me zenuwachtig…)

De factoren die stress veroorzaken, de STRESSOREN, kunnen binnen of buiten het organisme liggen. (Gebeurtenissen, gedachten..) Stress zelf is een “aanpassingssyndroom” gericht op overleven. Dit aanpassingssyndroom kan effectief en adequaat zijnen dan spreken we van een stress-respons, of het kan onaangepast zijn, en dan spreken we van de automatische stress-reactie. In het onderscheid tussen deze beide aanpassingsstrategieën ligt het verschil tussen “gezonde” en ziekmakende stressverwerking.

Wat is stress als gezond aanpassingssyndroom?

Eén van de basiskenmerken van “leven” is voortdurende verandering. Wil een organisme zijn integriteit bewaren in een stroom van verandering dan moet het over de nodige adaptieve,flexibele stuurmechanismen beschikken die een dynamische heelheid en integriteit garanderen.Deze uiterst flexibele aanpassingsresponsen worden gedragen door het “oude brein”, het emotioneel brein en het autonoom zenuwstelsel.

Onze hersenen bestaan uit twee, duidelijk van elkaar te onderscheiden weefsels.Het buitenste is de neo-cortex, de hersenschors, en is het laatst in de evolutie ontstaan. Het beheerst onze cognitieve functies. Het binnenste deel, het limbisch systeem,is het oudste en is ook van bouw totaal verschillend van de neo-cortex. Het is heel wat eenvoudiger van structuur: het is niet opgebouwd in regelmatige lagen die informatieverwerking mogelijk maken. DE neuronen zijn er min of meer met elkaar versmolten. Dit betekent dat de informatieverwerking een stuk primitiever is dan in de neo-cortex, maar wel sneller en beter aangepast aan reaciies die essentiëel zijn voor overleven. Alle functies voor overleven en “homeostase” (zelfregularisatie) centraliseren zich in het oude brein. Homeostase is de mogelijkheid van elk levend organisme zichzelf te herstellen en aan te passen. Ballancerende ritmes, via feedbacklussen, zijn de basis van aanpassing, herstel en overleven.Op verschillende manieren zijn homeostatische ritmes in ons lichaam aanwezig: de ademhaling, de bloeddruk, het vegetatief zenuwstelsel, het immuunsysteem, chemische en hormonale balans, het cranio-sacraal ritme, het meridiaanritme, enz. Het emotioneel brein bestuurt het evenwicht,het uitbalanceren van alle vitale ritmes. Het is constant op de hoogt van de toestand van het organisme en speelt daarop in via feedback. Deze circulaire dynamiek noemt men “feedback-lussen”

De essentie van de stress-aanpassingsrespons is dus de mogelijkheid te bewegen tussen AKTIVATIE en RUST.

Centraal in dit verloop ligt de PERCEPTIE, het waarnemen van de toestand. Vanuit de perceptie ontstaat een EVALUATIE-INTERPRETATIE ( bv is dit levensbedreigend of niet…) Zo ja, dan wordt het organisme geactiveerd om hier mee om te gaan en het evenwicht te herstellen. Het verloop van dit proces wordt eveneens waargenomen en geëvalueerd en wanneer de “bedreiging” herstelt is, krijgt het brein het signaal en komt tot rust.

Het is juist in dit proces dat het grondig fout kan lopen en dat stress één van de belangrijkste gezondheidsbedreigende factoren wordt.

Wanneer wordt stress ongezond?

Vanop het ogenblik dat een bewuste respons verandert in een automatische, die niet adequaat is. Bewuste respons op basis van signaalallertheid en inzicht,wordt verdrongen tot een onbewust reactiepatroon, op basis van conditionering. Dit proces van vervreemding wordt de basis van onze “gewoonten”,die een manier van leven worden en een stuk van ons zelfgevoel bepalen. We beseffen pas dat er iets fout gaat, als het uitputtingsproces al ver gevorderd is, met signalen die niet meer te negeren zijn. Hoe gebeurt dit proces van vervreemding? De overlevingsintelligentie van het emotioneel brein is eigenlijk een heel gevoelig interactief systeem, zowel met het interne van het organisme als met de omgeving. Lichamelijke gewaarwordingen fungeren als “kompasnaalden” die signalen sturen over de toestand van het organisme.Het lichaam is onze belangrijkste stressdetector en richtingwijzer. Alle emoties zijn gewaarwordingen in het lichaam.. Dit is de basis van emotionele intelligentie. Maar, door het grote belang dat het cognitieve en het denken in onze samenleving speelt, is er een verlies van contact met deze signaalfunctie ontstaan. Signalen worden niet meer opgemerkt, genegeerd, en vooral weggerationaliseerd. Normen, meningen, oordelen, opvattingen, mentale constructies vormen de basis van de levensoriëntatie, waar we dan bovendien nog onze identiteit gaan aan verbinden. We worden onze herinneringen, meningen, ons verleden, en kunnen de verschijnselen niet meer zien zoals ze zijn in hun werkelijke context. Hierdoor verliest de stressrespons haar belangrijkste oriëntatiepunt :de gewaarwordingen!

In plaatst van effectief en bewust een respons te geven, vervallen we in automatische, onbewuste, geconditioneerd reacties en lopen vast in opvattingen en meningen. De actiestoffen die het organisme gemobiliseerd heeft, kunnen niet volbrengen waarvoor ze zijn opgewekt: de stressreactie wordt naar binnen geslagen. Dit betekent dat de “actiestoffen” niet worden opgebruikt en als chronische, vaak onbewust sluimerende energieverbruikers in het lichaam aanwezig blijven. Daardoor kan de diepe rust fase zich niet meer herstellen. Komt daar nog bij dat onze levensomstandigheden veel minder fysieke beweging als uitlaatklep bevatten.Er is bovendien een verschuiving in de aard van de gemiddelde levensbedreiging. Vroeger was dit vooral fysiek overleven. Nu gaat de bedreiging vooral uit naar onze mentale status, onze identiteit, onze identificaties, en ligt dus veel meer in mentale emotionele processen. De overactiviteit gaat zich dan ook het meest vastzetten in die mentale functie, als een inadequate poging via die weg de problemen op te lossen: nl door overmatig denkern.

De schijnbare rust die we toch nog ervaren, is een dekmantel voor de kleine signalen die wijzen op een constante sluimerende stress. Rust kan het organisme niet meer verkwikken en we worden oververmoeid. De “ongemakken” proberen we dan weg te werken met inadequate oplossingen (medicijnen, alcohol, koffie, overmatig werken, snoepen,eten…)

Zo ontstaan nieuwe stressoren voor het organisme, want een chronische stimulatie van het sympatisch zenuwstelsel kan tot een langdurige fysieke en psychische ontregeling leiden. Bovendien put het onze “draagkracht” uit, zodat we minder aankunnen. Onze automatische reacties op stressoren bepalen dus in grote mate de hoeveelheid stress die we ervaren. Wat in wezen eenvoudige problemen hadden kunnen blijven, worden bezwarend en ingewikkeld.

Het is dus zeer belangrijk te beseffen dat het niet de stressor zelfs is die bepaalt of hij tot stress zal leiden, maar wel de manier waarop die wordt gezien en geïnterpreteerd en hoe je ermee omgaat.(reactie of respons) We kunnen, door onze kijk op onszelf te veranderen ( centering, loskomen van het verleden, inzicht in identiteit en denken…) in relatie tot de stressoren, onze ERVARING van die relatie veranderen . Hier ligt het hele boeiende domein van bewustwording.

Mindfulness.

De essentie is het vermogen ontwikkelen om stress bewust te beantwoorden. Dit veronderstelt dat we alert zijn vanaf het eerste optreden van signaalgewaarwordingen. De automatische reactie van onderdrukking, ontkenning, wegrationaliseren, het anders willen, ertegen vechten, oordelen en interpretaties, etikettering… verdwijnt. Je blijft bij wat is, je let op wat er gebeurt terwijl het gebeurt. Zonder ook maar door wel mechanisme ook van weg te bewegen! Zodra je bewust bent van wat er in een stressreactie aan de hand is, is dit proces uiteraard niet meer onbewust en valt de automatische-pilootreactie weg! Dan is er ruimte voor inzicht, bewuste keuze en verantwoorde respons.

Conclusie:

Omdat perceptie en juist inschatten zo belangrijk zijn om een gepaste respons te geven, is het belangrijkste wat we kunnen doen blijven bij wat is, zoals het is, en inzicht verkrijgen in wat we doormaken. Dit vraagt een “kijken” dat onbevooroordeeld is, niet geladen door het verleden en meningen ,wat toelaat de ervaring in haar volledige context te zien. Dit opent nieuw inzicht in verbanden en mogelijkheden.

Als we onze manier van zien kunnen veranderen zijn we in staat de manier waarop we reageren te veranderen. Dit is de formele en informele beoefening van Mindfulness!

Ludwine Haegeman